قارا گونئی

حضرت مهدي(عج) و حضرت علي اكبر(ع) عزيز ولادت گونلريني قوتلاياركن، عزيز اوخوجولارا بيلديرمه لي ييك كي بو گؤزل بايرام گونلرينده حكيم تيليم خان عزيزله مه مراسمي، ساوانين ارشاد اداره سي، نووارانين بخشداري سي، حكيم تيليم خان محلي موسيقي گروهو و مرغئي شوراسي و دهياريسي طرفيندن قورولاجاق. مراسمين چاغ و يئري بئله دير:

چاغ: يكشنبه گونو، تير آيينين 26 سي (26/4/90)

يئر: ساوا- نوواران- مرغئي كندي.

*****

ضمن تبريك ميلاد مبارك حضرت مهدي(عج) و ولادت حضرت علي اكبر(ع)، به اطلاع مي رساند مراسم بزرگداشت حكيم تيليم خان ساوه اي با همكاري اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي ساوه، بخشداري نوبران، گروه موسيقي محلي حكيم تيليم خان و شوراي اسلامي و دهياري روستاي مراغه برگزار مي گردد. زمان و مكان مراسم به شرح ذيل مي باشد:

زمان: يكشنبه، 26/ تيرماه/ سال 1390

مكان: ساوه- بخش نوبران- روستاي مراغه

كرَجين يئرلي آشيقي، بالاخان دانش بيات لا مصاحبه

مصاحبه با آشيق بومي كرج، بالاخان دانش بيات

قوشلار قاناديندا قارداش سوراغيندا

نئچه ايل بوندان اول رحمتليك علي كمالي بؤيوك شاعر و عارف تيليم خاني دونيا بويوندا تانيتديردي. آمما نه يازيق كي رحمتليك علي كمالي بو دونيادان كؤچندن سونرا يادا سالينميش تيليم خان ياواش ياواش ياددان چيخيردي. تا اينكه من بير گئن بير عالم و عاشيق سئور دوستوم آقاي زين العابدين جعفري و هابئله بير آيري بيليجي دوستوم درويش خان بهروان ايله بو زمينه ده دانيشاندا اونلار هر ايكيسي ده تيليم خان تحقيق ائله مگين ايلك آدديميني اوستاد آشيق بالاخان دانش بيات دان آسيلي بيلديرلر. او يوزدن بيز آشيق لا بير مصاحبه ائتمگين قرارينا گلديك. بوتون كولتور سئور تورك وطنداشلاريميزدان خواهش ائليريك هر جور شعر و يا مطلب و يا اليازمالارسي تيليم خان دان وارلاري ديرسا دانشگاهين آدرسينه گؤندرسين لر تا اؤز آدلارينا مجله ده چاپ اولونسون.

ائل آشيقي آشيق بالاخان دانش بيات لا مصاحبه:

س- اوستاد ممكن اولورسا اؤزونوزو تانيتديراسيز اوخوجولارا.

ج‌-     منيم سيجيل آديم حيدرعلي دانش بيات دير كي ائل ايچينده بالاخان آدينا تانينميشام. من 1310(ش) دا اينديكي شهريار شهرستانيندا اولان محمود آباد قصبه سينده،آنادان اولموشام

س‌-   سيزين خانواده (عائله) نيزده سيزدن سونرا يئنه ده آشيق واريميش؟

ج‌-     اورا قدر كي من بيليرم يوخ. فقط منيم دايي لاريم كي شهريار منطقه سينده ياشاييرديلار شعر و سازا علاقه لري واريدي.

س‌-   موسيقي و هنر ساحه سينده سيزين اوستاديز كيم اولوب؟

ج‌-     من 18 ياشيما قدر اءزومون شخصي علاقه م اولدوغو اوچون ساز گؤتوردوم. آمما ياواش ياواش بيلديم كي اوستاد گؤرمه ميش هنر و موسيقي درياسيندا غواص ليق ائله مك ممكن دگيل. من او زمانين مشهر آشيقي اولان آشيق يوسوفون حضورونا گئديب و آلشار كندينده ياشايان آشيق يوسف قره خانلي دان آشيقليق اؤرگنديم.

س‌-   اوستاد ائله كي دئييرلر آشيق يوسف قره خانلي تيليم خان مكتبينده اوستادليغا چاتميشدي.

ج‌-     البته آشيق يوسف قره خانلي نين اوستادليغينا سؤز يوخدور. او بوتون تورك فولكلورونون بيرينجي عالم لريندن ساييليردي و او جور كي اؤزو دئييردي اونون اوستادي سنگك- مرغئي لي آولان آشيق محمد حسن هنرمند كي اودا آشيقليقي آتاسيندان يعني آشيق كرم دن اؤرگنميشدي. آشيق كرم ده آشيقليغي آتاسي شاعر و و آشيق توركمن محموددان اؤرگنميشدي. نئجه كي بيلرسيز توركمان محمود تيليم خانين نوه سي دير.

س‌-   اوستاد سيزين فيكرينيزچه نئجه ائيلماق اولار بؤيوك تيليم اني بوگون هنر و شعر سئور تورك ديللي ايرانلي باجي قارداشلاريميزا تانيداق؟

ج‌-     هر كس اليندن گلن قدر گرك چاليشا. آمما بوندان علاوه بو وظيفه ني گرك دولت بوينونا آلا. يعني اداره ارشاد اسلامي كرج و آيري مدنيت ائولري مثلا دانشگاهلار و راديو تلويزيون اداره لري گرك تحقيقي برنامه قويوب و بو مظلوم و حقّي آياق آلتيندا قالان شاعري هنر سئور ميللتيميزه تانيتسينلار. باخين بيز اگر اؤز غني فرهنگيميزه دايانساق و اؤز بالالاريميزي گئچميش فرهنگيميز ايله تانيش ائيله سك اوندا غرب فرهنگي بيزيم بالالاريميزي بيزدن آييرابيلمز. شاه زمانيندا تورك فرهنگي خارجي و گلمه فرهنگ ساييلاردي آمما غربي فرهنگ مترقي آدلانيردي. ائيله كي بير عده بيلمز آداملار اؤز بالالاري ايله اؤز آنا ديللرينده دانيشميرديلار و بيز گرك  گرك ائله بوردان باشليياق. يعني ايراندا ايرانلي اولان قوملارين فرهنگ و مدنيت لرينه ارزش قائل اولاق و بيلك كي هر كس اؤز آنا ديليني ايسته مه سه آيري ديله ده عشق و اورك باغليليغي اولابيلمز.

س‌-   تيليم خان بير چوخ شعرلرينده تيكمه داشلي خسته قاسيمدان آد آپارير. بونلارين بير بيري ايله ارتباطي اولوبدور يا يوخ؟

ج‌-     چون خسته قاسم تيليم خان دان قاباق ياشاييب يعني نادر شاه زماني و اونا گؤره خسته قاسم تيليم خانا اوستاد ساييلابيلر و حتي تيليم خان بير شعرينده شكسته نفس ليك ايله دئيير:

خسته قاسم هرنه بيچيب، بيز اونون خوشه چيني اولموشوق.

س- سيزين دليليز وار كي خسته قاسم نادر شاه زماني ياشاييب؟

بلي خسته قاسم بسر شعرده دئيير:

سنه دئييم دده قاسم

اورگينده زده قاسم

نادر شاهين هيبتيندن

گليرسن پياده قاسم

س- اوستاد ايندي بير نئچه شعرده تيليم خان دان اوخوجولاريميزا هديه وئرين:

تيليم خانين بير نصيحت لي شعري وار جوانلارا، اونو سيزين كجله نيزه دئييرم:

جانيم اوغلام سندن منه امانت

بير اصيل آروادين قيزين آلگينان

آچيق جمالينا خوش رفتارينا

آغزيندان سلامين سؤزون آلگينان

ياخشي جوان گئديب پيس گؤزل آلماز

پيس گؤزل ياراسي جاندا ساغالماز

هر ساري خيرچادان بيل قوهون اولماز

بير اصيل تيك دن قوهون آلگينان

تيليم دالين داييپ بير قارلي داغا

باغبان اولگينان عاليشان باغا

تلسمه اورگينه همدم آلماغا

دولان بير دردينه درمان آلگينان

*****

بو شعري آقاي درويش بهروان بؤيوك تيليم خان دان نقل ائله ييب ساغ اولسون:

شيخ صنعان اولوب ترسا سئوميشم

دوغرو يوللاريمي كج ائيله ميشم

سالك محنتم برآب اولموشام

اؤزوم اؤز نفسيمه گوج ائيله ميشم

....

س‌-   اوستاد مصاحبه ميزين سونوندا نه يوللار هنر سئونلره گؤستريرسينيز؟

ج‌-     من بير دده كيمي عؤمرومو تورك مدنيتي يولوندا قويموشام. سيز اوولادلاريمدان ديلگيم بودور كي حيف دير اينسان بوجور اؤز ملي وارليغيندان و ادبي گنجينه سيندن ال گؤتورسون. باخين بو گون مترقي انسانلار آغير خرجلر ايله گئديب يئرلرين آلتين قازيب اؤزلري ايچون (چتين اوخونان داش يازلاردا) هويت آختاريرلار آمما نه يازيق كي بيز اولدوغو ادبي ارثيميزي باشينا بيراخيب حتي اونون يوخ اولماسينا-دا چاليشيريق. هردن بئله نظريمه گليركي گؤره سن تيليم خان شعرلرني اؤز آ‹اديلينده دئمه سيدي بوجور مظلوم اولاردي؟ البته كي يوخ. اوندا دانشگاهلاردا اونون اليازمالاريني گؤز اوستونه قويارديلار. حتي تيليم خان شناسي مكتبيده يولا سالارديلار. من سيز بالالاريمدان ايستگيم بودور توتدوغوز ادبي، هنري و ملي يولونوزدا ثابت قدم اولون. ايشالله اللهين كؤمگي ايله بير غيرت لي انسان تاپيليب تيليم خانين دا شعرلرين كتاب حالينا گتيره ر.

مصاحبه ني آپارانلار: حميد احمدزاده(تيليم خانلي) و حسين مرادي.

همايش بزرگداشت حكيم تيليم خان در ساوه برگزار مي شود ايرنا: رييس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي ساوه گفت: همايش بزرگداشت حكيم تيليم خان 26 تير ماه با حضور شاعران، محققان، پژوهشگران و هنرمندان اين شهرستان برگزار مي شود.

'علي شعباني' روز شنبه در گفت و گو با خبرنگار ايرنا افزود: علاقه مندان مي توانند آثار خود را در قالب شعر و مقاله در خصوص راز ماندگاري ، جنبه هاي هنري شامل موسيقي،شعر،سبك هاي ادبي، تحليل سبك شناسي اشعار تيليم خان وعرفان و معنويت و منزلت انسان وسيماي اهل بيت (ع) در اشعار تيليم خان به دبيرخانه همايش ارسال كنند. وي بيان كرد: دبيرخانه اين همايش در اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي اين شهرستان مستقر است و تا 15 تير ماه آماده دريافت آثار علاقه مندان توسط هنرمندان مي باشد. شعباني گفت: حكيم تيليم خان، شاعر تواناي و تركي سراي شهرستان ساوه بوده است كه در سرودن اشعار در سالهاي دور دست توانايي داشته است. منبع: ايرنا http://www.irna.ir/NewsShow.aspx?NID=30426771   ***** همايش بزرگداشت حکيم تيليم خان شاعر ترک زبان ساوه تيرماه امسال برگزار ميشودرئيس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي ساوه هدف برگزاري همايش را احياي فرهنگ فردي و محلي / تکريم مفاخر فرهنگي ادبي / محلي / شناساندن افکار و اثار مفاخر فرهنگي هنري به نسل جوان / عنوان کرد شعباني افزود : سيماي اهل بيت (س) در اسناد تيليم خان / تحليل شرايط فرهنگي و اجتماعي روزگار حيات تيليم خان / جلوه هاي امر به معروف و نهي از منکر در اشعار ايشان / جنبه هاي معنوي افکار تيليم خان / موضوعات همايش است وي گفت : دبير خانه فعاليت خود را از بيستم خرداد با توزيع فراخوان در سطح استان هاي مرکزي /همدان / قم / قزوين / اذربايجان غربي و شرقي / زنجان / لرستان و البرز و فارس شروع کرده است اين همايش بيست و ششم تير در روستاي مراغه واقع در بخش نوبران ساوه برگزار مي شود. منبع: صدا و سيماي استان مركزي http://markazi.irib.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=8623&Itemid=279

منبع: سایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ساوه: http://savehershad.ir/ershad/Index.php

هوالجميل

همايـــش بزرگـداشــــت حکــيـــــم تیلیم خان

اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي شهرستان ساوه با مشارکت بخشداري نوبران و انجمن شعر و موسيقي محلي حکيم تيليم خان ،  همايش بزرگداشت حکيم تيليم خان را برگزار مي نمايد . لذا بدينوسيله از کليه محققين ، پژوهشگران و علاقمندان دعوت به عمل مي آيد تا آثار خود را ( شعر و مقاله ) در محورهاي ذيل به دبيرخانه همايش ارسال نمايند .

محورهاي ديني :

۱- تجلي قرآن در آيينه اشعار تيليم خان

۲- جلوه هاي نيايش

۳- سيماي اهل بيت (ع) در اشعار تيليم خان

محورهاي اجتماعي :

۱- بررسي آثار تيليم خان با رويکرد تقويت روحيه تعاون و وحدت در اقوام ديني

۲- منزلت انسان در آيينه اشعار تيليم خان

۳- تحليل شرايط فرهنگي و اجتماعي روزگار حيات تيليم خان

محورهاي اخلاق و تربيت :

۱- عرفان و معنويت در آثار تيليم خان

۲- جلوه هاي امر به معروف و نهي از منکر در اشعار ايشان

۳- پندها و اندرزها

محورهاي فرهنگ و ادب :

 ۱- تحليل سبک شناسي اشعار تيليم خان

۲- راز ماندگاري تيليم خان

۳- جنبه هاي هنري اشعار تيليم خان ( موسيقي ، شعر ، سبک هاي ادبي و ... )

شرايط پذيرش آثار :

۱- اصول علمي مقاله نويسي ( چکيده ، واژه هاي کليدي ، مقدمه ، خلاصه مقاله ، در يک صفحه A4 )  رعايت گردد .

۲- مقاله بيش از بيست صفحه نباشد .

۳- مقاله ارسالي با نرم افزار Word  و با قلم 14 ارائه گردد .

۴- cd مقاله به همراه خلاصه آن از طريق پست پيشتاز به دبيرخانه همايش ارسال گردد .

۵- آثار ارائه شده با مشخصات کامل فردي ( تحصيلي، شغلي- نشاني پستي و تلفن ) به دبيرخانه همايش ارسال گردد .

۶- به مقالات برتر جوايز نفيسي اهدا مي گردد .

* ضمناً لازم به ذکر است که مقالات برگزيده در ويژه نامه تخصصي همايش به چاپ خواهد رسيد .

نشاني دبيرخانه همايش :

استان مرکزي -شهرستان ساوه-خيابان دکتر شريعتي-ميدان مادر - اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي شهرستان ساوه

مهلت ارسال آثار : 15 تيرماه 90                  زمان برگزاري همايش : 26تيرماه 90

تلفن هاي تماس : 2223220-0255    ،     2223240-0255      نمابر : 2222233 - 0255

پست الکترونيکي : Ershad.news@gmail.com Ershad.news@gmail.com آدرس سايت : www.savehershad.ir

- تهران- شهرک ولی عصر - خيابان شهيد رجايي شمالي- خيابان ش اكبر حسيني- پ ۹۰- حسینیه آقداشیها

- بازار(يكشنبه) گونو خردادين ۲۲ سي(۲۲/۳/۹۰)- ساعت ۳۰/۱۵ الي ۱۷

رحمتلیک صفرعلی غیبی دن بیر شعر:

سپاس و حمد اول خالقه کی یکتادور
قدیم و لم یزل و لاشریک و همتادور
کی ذات- پاکی هامی ممکناته غالب دور
علیم و عالم و حاکم و حلیم و دانادور
یئری گؤگو هامی ممکناتی خلق ائله ین
کی هم سمیع و بصیر حی و هم توانادور
ائدیبدی خلق هامی جن و انسی دام و ددی
کی ذات- اقدسی هر عیب دن مبرادور
تمام خلقت و جنبنده نی ائدن مرزوق
رحیم و راحم و رحمان خدای-بینادور
کی ناامید ائله مز بنده سینی لوطفوندن
دئمز بیریسی دیر اعلی بیریسی ادنی دور
تمام جن و بشر وحش و طیر و جنبنده
کی ریزه خوار ولی و نعمادور
تمام گبر و مجوس و سیاه و سرخ و سفید
وظیفه خوار در- کردگار یکتادور
الها دست نیازینی بنده غمگین
دوتوبدو درگهوه صاحب- خطایادور
باغیشلا جرمینی یارب به سید ثقلین
اؤز آدین حرمتینه غافرالخطایادور
غریق لجّه عصیانم عفو ائله یارب
گلیبدی درگهوه صاحب- تمنادور

ایلگیلی لینک و قایناق: http://aghdashrosta.mihanblog.com/post/6

اوستاد آشیق مسیح الله رضایی

سال گذشته مطلبی کوتاه نوشتم درمورد آشیق مسیح الله رضایی که مورد توجه عده زیادی از دوستداران فرهنگ آذری و عشایری کشورمون حتی خارج ازکشور قرارگرفت .

 آشیق مسیح الله رضایی از چهره های ماندگار آذری زبان کشورمان است که حتی برخی خواسته اند ایشان را به نام خودشان مصادره کنند. ایشان در۲۲ کیلومتری آوج که موقعیت آن را درنقشه سایت نشان داده ام درروستای پرسبانج ( پريسبانا ) بدنیا آمده و رشد و اعتلا یافته اند نام پدر ایشان کربلایی ولی و نام مادرش صاحب سلطان بود که هر دو در این روستا مرحوم ومدفون هستند. برادران ایشان درمحله عباس آباد شهریار در استان تهران زندگی می کنند.

 اوج آوازه و شهرت ایشان قبل از انقلاب ایران بوده و یکی از پرآوازه ترین آشیق های ترکی است که دربین عشایر و اذری زبان ها شهرت خاص دارد. او درزندگی شخصی خود نیز عاشق بود و ازدواج با همسرش نیز همچون داستان های افسانه ای اش سرشار از عشق و سرگشتگی بوده که بعد از فراز و نشیب هایش به مقصود رسید (البته بقول خودش شاید همسرش عاشق اوبوده). 

نوارهای کاست او در استریو خیام قم تکثیر و در بین دوستداران وی به سرعت منشر می گردید. آرم مخصوص کبوتر (گؤگرچین ) لوگوی معرف نوارهای او بود. داستان کوراوغلی- اصلی وکرم - بئش بئش - و... شنوندگانش را پای رادیو ضبط ها میخکوب می کرد و عده ای را به وجد می آورد. عده ای نیز آن قدر غرق در شخصیت ها ومحتوای داستان های او می شدند که شاهد اشک ریختنشان بوده ام.

حضور عاشق مسیح الله رضایی درمجالس جشن و عروسی هرآذری زبان افتخاری بود که نصیبشان می شد. در دهه شصت گوشه ه ای از  نوارها خود را به تقدیر از رزمندگان و دلاوریهای آنان مزین کرد و با همراهی با تحولات انقلاب توانست درحد محدود به فعالیت های هنری خود ادامه دهد. درسال های اخیر علی رغم اجراهای محدود دچار تألمات شدید ناشی از مرگ فرزند جوان خود شد که در رثای وی نیز آهنگ های جانسوزی را زمزمه نمود.

این آشیق چهره ماندگار هنری روستای مان که بیش از نیم قرن از عمر خودرا صرف اعتلای فرهنگ باستانی آشیق خوانی آذری ها نمود همچنان دوران کهولت را درکرج ( استان البرز) سپری می نماید.

آشیق مهدی صدری یکی از هم روستاییان عزیزمان درسال هاي اخیر با صدای دلنشین خود سعی نموده پا در جایگاه این استاد مردمی نهاده وبا تلاش در پیشبرد این فرهنگ باستانی تركي آذری همچنان صدای او را زنده نگه دارد . ........

قايناق: پريسبانا وبلاگي http://paresbanaj.blogfa.com/

کتاب دده قورقود که از شاهکارهای ادبی- فولکوریک جهانی است،از یک مقدمه و 12 داستان تشکیل شده است.داستانها به نثر و نظم نوشته شده است و در خلال آنها انواع مختلف آثار ادبی شفاهی مانند بایاتی،نغمه،ضرب المثل و حتی مرثیه دیده میشود.اثری حماسی است و هر کدام از داستانها درباره دلاوریها و ماجراهای دل انگیز یکی از قهرمانها ساخته شده است.معهذا هر 12 داستان با یکدیگر نیز ارتباط دارند.در این داستانها جسارت و مردانگی و قهرمانیها و عادات و معیشت و عقاید ترکان اغوز شرح داده شده و وطن خواهی و مهمان دوستی و محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلتهای انسانی ستوده شده است.داستانها از قسمتهای منثور و منظوم تشکیل شده و نثر داستانها ساده و به زبان مردم است.اشعار داستانها در حدود دو هزار بیت است و سی در صد کتاب را تشکیل میدهد.این اشعار را اوزانها (شعرای خلق که امروز به آنها عاشیق میگویند)سروده و همراه ساز آنها (قوپوز) با آهنگهای آذری خوانده میشود.دو قسمت نثر و شعر داستانها به دنبال یکدیگر میایند.این داستانها مانند آئینه ای تمام نما فرهنگ عامیانه یا فولکلور این اقوام را در طول تاریخ نشان میدهد.

مقدمه کتاب بعدا و به قلم گردآورنده داستانها نوشته شده و نثر آن با متن داستانها متفاوت است.نویسنده کتاب و تاریخ آن معلوم نیست.ظاهرا کتاب در نیمه دوم قرن  میلادی15 تدوین شده است،ولی تاریخ و وقایع داستانها قدیم تر است.خود اینجناب با در نظر گرفتن تحقیقات دانشمندان به این نتیجه رسیده ام که این داستانها در آذربایجان و شرق آناطولی و با الهام از وقایع تاریخی ساخته شده است.منتها ریشه آنها تا آسیای میانه میرسد.از نظر خصوصیات زبانی مربوط به زمانی است که هنوز ترکی آذربایجانی از ترکی آناطولی جدا نشده بود.یعنی،همانطور که در مقدمه کتاب ذکر شده به لهجه اغوز نوشته شده است(کتاب دده قورقود علی السان طایفه اغوزان)معهذا بیشتر ویژگیهای ترکی آذری در مرحله تشکیل را در خود حفظ کرده است.اسامی جاهائیکه بعنوان محل وقوع حوادث و داستانها آمده (گنجه،بزدعه،قلعه الینجه،گویجه گولی یا دریاچه گویجه،درشام و دربند) مربوط به آذربایجان است ولی از شهرهای شرقی آناطولی (طرابزون،بایبورد و ماردین) هم بنام شهرهای همسایه کافر یاد شده که میتواند درباره تاریخ وقوع حوادث نیز اطلاعات تقریبی بما بدهد.با این ترتیب این وقایع مربوط به زمانی است که هنوز این شهرها از طرف ترکان سلجوقی (اغوزها) فتح نشده  و سکنه شان بدین اسلام درنیامده بودند،یعنی قرن 12 میلادی و یاقبل از آن.به نظر پروفسور و.و.بارتولد مستشرق معروف روسی که عمری را در تحقیق دده قورقود گذرانیده و همچنین پروفسور م.ارگین استاد ادبیات ترکی دانشگاه استانبول ،حوادث اصلی داستانها در آذربایجان رخ داده است.

از این اثر دو نسخه خطی یکی در کتابخانه درسدن آلمان و دیگری در کتابخانه واتیکان موجود است.نسخه واتیکان بعدا پیداشده و ناقص است.هر دونسخه به حروف عربی نوشته شده است.کتاب دده قورقود به زبانهای مختلف ترجمه و چاپ شده است.در ترکیه و جمهوری آذربایجان هم عین کتاب و هم به حروف لاتین و سیریلیک به دفعات چاپ شده و مورد بررسی علمی دانشمندان اروپایی (دیتس و فیشر) و روسی (بارتولد) و ترکیه(اورخان شائق،محرم ارگین) و آذربایجان (حمید اراسلی،دمیرچی زاده،جمشیدوف)قرار گرفته است.

در ایران سهند(ب.قراچورلو)شاعر فقید آذربایجان داستانها را به شعر سروده و قسمت اول آن را علی رغم ممنوعیت رژیم پهلوی در دوجلد بنام سازیمین سوزو (سخن ساز من)چاپ کرده است.بعد از انقلاب کتاب دده قورقود با املاء امروزی از طرف م.ع.فرزانه چاپ شده و در مجله وارلیق نیز اینجناب دو مقاله درباره دده قورقود نوشته ام.(دکتر جواد هیئت، ادبیات شفاهی خلق اذربایجان،وارلیق،تابستان 1360)

ترجمه فارسی دده قورقود نیز از ترجمه های انگلیسی و امریکایی به نامهای بابا قورقود و حماسه دده قورقود چاپ شده است(بابا قورقود ،جفریل ویس،ترجمه فریبا عزب دفتری و محمد حریری اکبری،نشر ابن سینا،تبریز 1355) و (انار،حماسه دده قورقود ، ترجمه ابراهیم دارابی ،نشر نوپا،تهران،1355)

دده قورقود که این کتاب به نام اوست و در همه داستانها حاضر بوده و در اخر هر داستان وارد صحنه میشود و داستان را با سخنان نغز و پند آمیز خود به پایان میرساند یکی از اوزان ها و در عین حال ریش سفید و دانا  و مصلحت اندیش قبیله اغوز است.

دیتس ، دانشمند آلمانی ، ترجمه داستان تپه گوز (هیولای یک چشم)را به آلمانی منتشر ساخته و آن را با اودیسه هومر مقایسه کرده و نظر داده است که هومر در سرودن اودیسه از این داستان کهن که بعدها در بخشی از کتاب دده قورقود جای گرفته بهره جسته یا دست کم از مضمون آن باخبر بوده است.در داستانهای دده قورقود زنان منزلتی بالا و همطراز با مردان دارند.در این داستانها خانواده تک زوجی(مونوگام) است و یکی از راه و رسم انتخاب همسر هماورد بودن دختر و پسر در اسب سواری و تیر اندازی و شمشیر زنی  و کشتی  و جنگاوری است.

از نظر دستوری دده قورقود در حدود 90 درصد با زبان معاصر آذری مطابقت مینماید.در ضمایر و قیود و حروف ربط در طول هشتصد سال سیر تکاملی ،بعضی تغییرات پدید آمده است،بعضیها متروک و بعضیها هم هنوز عینا بکار میرود.مثلا "بن" به "من" ،"قانقو" به "هانگی"، قاچان به "هاچان"،"اول" و "شول" به "او"(اغلب این واژه ها تا اواخر قرن 18 نیز در آثار شعرا بکار میرفت.) "بیرله" به "ایله"، "کیبی" به "کیمی" و "آوه ت"تبدیل به بلی (عربی) شده است.

از نظر لغوی نیز کما بیش تفاوتهایی با زبان معاصر در آن دیده میشود.لغات خارجی هم بسیار کم دارد  مثلا در تمام کتاب 350 کلمه عربی و 136 کلمه فارسی هست که اغلب اصطلاحهای مذهبی و جنگی است.کلمات ترکی یا عینا در زبان امروزی بکار میرود ،یا تغییراتی در آنها رخ داده، و یا اینکه بکلی متروک شده اند.

در دده قورقود کلمات مترادف زیاد، و اغلب با هم بکار رفته است.در بعضی جاها کلمات مترادف هر دو ترکی ولی مربوط به لهجه های مختلف است.مانند"ائت،قیل=بکن"و"دئه،سؤیله،آییت،دگیل=بگو""اسن،ساغ=سالم"،"قیزیل،آلتون=طلا"و"گئتمک،وارماق=رفتن"و"ییگیت،آلپ،جلاسون،آره ن،اؤوره ن=قهرمان"،"یاقشی،یاخشی،ائیو،ییک=خوب"و"توی،دوگون=عروسی" و نظایر اینها.در برخی موارد یکی از کلمات مترادف ترکی و دیگری عربی یا فارسی است که با هم بکار رفته اند مانند:آغیر و عزیز،یازی و یابان،اوچماق و بهشت،ایاق و صراحی ،ساواش و جنگ ،تانری و الله، و نظایر اینها.

این قبیل کلمات نشان میدهد که اولا زبان دده قورقود زبان خالص قبیله اغوز نیست بلکه امیخته ای از زبانهای قبایل اغوز و قبچاق و ترکان شرقی است،یعنی زبان ترکی آذری در مرحله تشکیل است و بکار بردن کلمات عربی و فارسی با کلمات مترادف ترکی نشانگر آن است که در این دوره کلمات عربی و فارسی تازه وارد زبان مردم شده و هنوز برای همه قابل فهم نبوده و لذا همراه با کلمات هم معنای ترکی بکار رفته است.این قبیل کلمات که بیشتر از راه نفوذ دولتی و مذهبی و عرفان و ادبیات وارد ترکی شده بعد از مدتها جای کلمات ترکی را گرفته و در دوره های بعدی مستقلا بکار رفته است.

از :دکتر جواد هیئت،سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی،نشر پیکان

منبع:بنياد مختومقلي http://pyragy.blogfa.com/post-1070.aspx

همیشه در هر قوم و ملتی قهرمانی می زیسته که گاه پیامبر بوده و گاه پیامبر گونه. رسالت اینان جز اصلاح اجتماع و مرد آن قوم نبوده و همیشه در پی این بوده اند که با پندهایشان از مشکلاتی که گریبانگیر مردم شده، بکاهند و اینگونه نیز می کردند، پس اجتماع آنان را همیشه قهرمان می نامد و به آن ارج می نهد تا با شناخت و پیروی از ایشان به آنچه که سعادت نامیده می شود، دست یابند . می توان گفت اجتماعی در جهان وجود ندارد که فاقد چنین شخصیتها و قهرمانهایی باشد و قهرمان پیامبر گونه ما ترکمنها نیز بی شک مختومقلی فراغی شاعر شهیرمان است. شخصیتی که ما بسیار به او احترام می گذاریم، چنان که سبب حیرت دیگر مردمان می شود و همیشه از او یاد می كنیم و اشعارش ورد زبان ترکمنها است. صداقتی ستودنی در سروده‌های او است كه به سادگی انسان را با خویش هم ‌دل می‌كند و این صداقت و توفیق ریشه در باوری دارد كه او به حرف‌های خود داشت. او رسالت خویش را در قالب شعر به شیواترین وجه ادا كرد. مختومقلی حقیقتی زنده و جاوید و جاری در زندگی روز‌مرّه‌ی ما است. او از میان مردم بر‌آمد و با مردم خویش زیست و با درد و غم و شادی آن‌ها در‌آمیخت و در نهایت در دل یك قوم نجیب و حق‌دوست به ابدیت پیوست و سندی پرارج از فرهنگ درخشان تركان تركمن را به دست آنان سپرد تا همیشه‌ی تاریخ پایا و پویا و جاودان بمانند. مختومقلی، حنجره‌ی سرخ، سبز و سپید تركمن است كه خویشتن را سرود و چونان آیینه‌ای است كه تركمنان زیبا در آن به تماشای خویش می‌نشینند و چونان بهشتی است كه در زمان دلتنگی، شاخه‌ای از آن برچیده و می‌بویند و عطر پاكی و زلالی و زیبایی در جانشان می‌دود و با یاد خویش شاد و شاداب می‌شوند و آفتاب عشق در آنان می‌دمد. دانشمند و فیلسوف بزرگ مختومقلی فراغی، همیشه در آرزوی وطن آزاد و درخشان، مقتدر و فنا ناپذیر بود. آثار این دانشمند والا مقام مملو از ایده هایی همچون اتحاد و یکپارچگی بین ملتها است. برای مردم ترکمن مختومقلی سیمای ویژگی های معنوی و روحیه ملی مردم را در قالب هنر رهنمون می سازد.مختومقلی فراغی نه فقط یک شخصیت تاریخی به شمار می رود که یک ارتباط تنگاتنگ با عصر خویش داشته است، او پژواک زنده ای است که تا به امروز بر ما تسلط دارد. وی در مورد مردم با صدای خود مردم سخن می گفت. بنابراین اشعار او مثل یک آیینه، بازتاب گذشته ، حال و آینده معنوی ملتها است. آثار ادبی مختومقلی زنده می ماند، چون وی درک جدید بشردوستی و انسان گرایی را با تکیه بر فرهنگ و آداب و رسوم چندهزار ساله مردم خویش، گسترش می دهد. لذا در این جهان بینی بشر دوستی، جهات اساسی ترکمنها در تجلی ویژگی های معنوی مختومقلی منعکس شده است .زندگینامه مختومقلی فراغی مقارن با فتنه و آشوب های افشارها ، در شمال خراسان در روستای گرکز جرگلان که اکنون جزء خاک خراسان شمالی و شهرستان بجنورد است کودکی پا به دنیا نهاد که پدرش او را مخدوم قلی نام نهاد .مقارن با فتنه و آشوب های افشارها ، در شمال خراسان در روستای گرکز جرگلان که اکنون جزء خاک خراسان شمالی و شهرستان بجنورد است کودکی پا به دنیا نهاد که پدرش او را مخدوم قلی نام نهاد . جد مختوم قلی فراغی ،مختومقلی یوناچی نام داشت (1720-1654 میلادی) وی بسیار تنگدست و فقیر بود و از طریق آهنگری ، زرگری ،چرمسازی ، و خدمت دهقانی گذران روزگار میکرد . یوناچی در سال 1694 میلادی یعنی در سن 40 سالگی ازدواج کرد و در سال 1700 صاحب پسری شد که او را دولت محمد نام نهادند . دولت محمد به جهت اینکه در سن پیری پدر متولد شد به قری ملا یعنی ملای پیر شهرت یافت . وی آزادی تخلص میکرد . از او آثاری چون وعظ آزادی ، حکایت جابر انصار ، مناجات و اشعاری چند در غالب غزل ، قصیده و رباعی به یادگار مانده است .دولت محمد پنج پسر داشت و یک دختر ، که مختوم قلی سومین آنهاست . سال تولد مختوم قلی را 1733 میلادی برابر با 1112شمسی در روستای حاجی قوشان گنبدکاووس ذکر کرده اند و سال وفات او را 1790 میلادی یعنی 1169شمسی آورده اند  وی در زمان وفات 57 سال سن داشته است. اشعار او سرشار از مضامین اجتماعی_ سیاسی و بیانگر موقعیت اجتماعی قوم ترکمن است. در قالب های شعری غزل، قصیده و مسمط شعر سروده است .عصر مختوم قلی عصر اغتشاش بود عصر باقی مانده از از خاکستر دوران نادر ، وی در فاصله مرگ نادر و جلوس کریم خان زند در سنین 6 تا 16 سالگی کاز چوپانی و دهقانی را و زرگری را تجربه کرد . در همین زمان احمد خان درانی بنیانگذار افغانستان جدید نیز در پی چشم طمع به متصرفات نادر از عوامل اغتشاش در ایران بود به همین منظور از بزرگان ترکمن تقاضای کمک کرد در نتیجه تعدادی از جوانان ترکمن به فرماندهی چاودیر خان به سوی افغانستان گسیل شدند . عبدالله یکی از برادران مختوم قلی نیز با آنها همرا بود که در راه کشته شد . محمد صفا برادر دیگر در جستجوی عبدالله برآمد و او نیز در راه افغانستان به دست دشمنان کشته شد . مختومقلی تاثرات قلبی خود را از این دو واقعه در طی مرثیه ایی قراء با سوز و گدازی تمام بیان کرده است. در تاریخ ادبیات ترکمن، شاعری پر آوازه و توانا تر از مختومقلی فراغی (1970_1733 میلادی) نمیتوان یافت که به قولی پدر ادبیات ترکمن بشمار می آید، اما این سخن بدان معنا نیست که قبل از وی شاعری ترکمن نبوده است، بلکه آوازه ی وی به خاطر تحولات عمیقی است که او در قالب و محتوای شعر ترکمن به وجود آورده است. تا آنجا که سروده هایش به نحو خارق العاده ای در دل و ذهن و روح ترکمن ها نفوذ کرده است.او شاعری است که عمرش را با مطالعه و سفر و سیر و سلوک گذرانده، درد اسارت را چشیده و همراه و همدل با مردم مظلوم صحرا بار سنگین جنگ ها و غارت های حکّام را به دوش کشیده است. پدر مختومقلی _دولت محمد آزادی_نیز خود از شعرای بنام ترکمن است که آثاری چون وعظ آزادی، حکایت جابر انصار و مناجات از او به یادگاری مانده است، وی تحصیلکرده ی مدارس خیوه بود و از علمای برجسته زمان خود بشمار می آمد که پس از اتمام تحصیلات به میان «گوکلان» ها برگشته و به تدریس و آموزش بچه های ترکمن پرداخته بود و مختومقلی نیز اولین بار نزد او به تحصیل پرداخت، اما کسی که رسماً نخستین معلم اوست، شخصی به نام «نیاز صالح» است.مختومقلی در عین حال که برای امرار معاش خانواده اش به کارهایی مانند چوپانی، مسگری و زرگری مشغول بود، از تعلیم و تحصیل و مطالعه دست برنمی داشت و به تحصیلات خود همچنان ادامه داد. ابتدا در منطقه ی «قزل آیاق» در مدرسه ای به نام «ادریس بابا» و سپس در مدرسه «کؤنگلده ش» بخارا تدریس می کرد و در آنجا با شخصی به نام نوری کاظم بن باهر که از ترکمن های سوریه بود و برای تدریس دعوت شده بود، آشنا شد و دوستیی عمیق میانشان شکل گرفت، اما اختلافات و دودستگی در میان علمای بخارا سرانجام سنگینی اش را بر نوری کاظم و مختومقلی فرود آورد، ابتدا نوری کاظم و سپس مختومقلی مجبور به ترک مدرسه شدند و در کنار هم راهی تازه را در پیش گرفتند، و آن سیر و سیاحت و کسب تجربه های جدید و دیدن سرزمین های تازه از نزدیک بود که لازمه ی اندوختن دانستنیهایی نو و گستردن وسعت دید انسانی ست. به اقتضای حال خود، و پیوند های فرهنگی، راه کشورهای شرقی را در پیش گرفتند. مقصد  اول ایشان افغانستان و سپس هندوستان بود و مختومقلی در شعری یادی از آن سرزمین زیبا می کند:

حق اوغروندا قربان دیر

جانیم دولتیم مالیم

کؤنگؤل یولا روان دیر

هندوستان_دا خیالیم

ترجمه:جان و بخت و داراییم فدای راه حق است و دل در خیال هندوستان رهسپار راه.

پس از شش ماه سیر و سفر در هندوستان، از طریق کابل به ازبکستان و از آنجا به ترکمنستان پا گذاشتند و سپس در خیوه به مدرسه شیر غازی نامدارترین مدرسه آن زمان که در سال 1713 میلادی تأسیس شده بود رو آوردند؛ مکانی شوریده ترین عاشقان گرد آمده بودند، با پیرانی غرق در حقیقت که دل هر مشتاقی جذب معنویتشان می شد و مختومقلی یکی از آنان بود و مریدی شد عاشق و دلباخته، و طلبه ای تشنه ی علم و تعلیم فلسفه و تاریخ،و فقه و ادبیات فارسی و عرب که نمود آن در اشعارش پیداست. دورانی را در مدرسه «شیر غازی» طی کرد و سرانجام لحظه ی جدایی فرا رسید و برای او که سه سال از زیر دستانِ «شیر غازی» نان و نمک خورده بود و در آن مکان «قطب» را یافته بود و سر در پی «قطب» تا اعماق «عمّان» پیش رفته بود این مفارقت چه رنج آور بود.

مکان ایلأپ اوچ یئل ایدیم دوزونگنی

گیده ر بولدیم خوش قال گؤزه ل شیرغازی

اؤتوردیم قیشینگی، نوروز یازینگی

گیده ر بولدیم خوش قال گؤزه ل شیرغازی

ترجمه:سه سال در تو مأوا گزیدم

سه سال از دستانت نان و نمک خوردم

در زمستانها و بهاران سبز

اکنون هنگام وداع است

بدرود شیر غازی زیبای من !

قطب_دا سای گؤزلأب کمانا دوشدوم

نیستان قویدی عمّان، قاینادیم جوشدوم

خوش قال بوگون جیحون بحریده ن آشدیم

گیده ر بولدوم خوش قال گؤزه ل شیر غازی

ترجمه:سر در پی قطب،

در کناره ها می گشتم که به اعماق پا نهادم

و «عمّان» در زیر بارش باران

جوششی در من برانگیخت

و امروز رود جیحون را پشت سر می گذارم

بدرود! شیر غازی زیبای من !

مختومقلی  با کوله باری از دانش و تجربه و دیدی تازه و دلی صاف به میان ایل خود بازگشت تا دگر بار با آن ها زندگی کند، شادی خود را با آنان قسمت کند و در غمشان اشک بریزد.مختومقلی زندگی مشقت باری را از سر گذراند؛ مرگ پدر، شکست در عشقی که از نوجوانی بدان دل سپرده بود. از دست رفتن محبوبش «مِنگلی»{mengli} که او را به زور به همسری مرد ثروتمندی داده اند. مختومقلی تنگدست را زار و ناتوان ساخته بود.

قولدان گیده ندیر دستانیم

گویا تنده ن چیقدی جانیم

گؤزی یاشلی مِنگلی خانیم

یوره گیم ایچره نارقیلدی

ترجمه:سروده هایم از دست رفته است

تو گویی جان از تنم پرواز کرده است

و مِنگلی من با چشمان اشکبارش

آتشی در دلم به پا کرده است.

دوران پس از نادر شاه عصر هرج و مرج بود و هر یک از بازماندگان و حکام در پی حکمرانی بودند و از سویی جدا شدن افغانستان از ایران، توسط احمد درانی که در این گیر و دار و کشمکش ها، برادران مختومقلی، عبدالّله و محمد صفا نیز طعمه مرگ می شوند و مرثیه های مختومقلی بیانگر تصاویری درد آلود از آن زمان است. مختومقلی فرزند مصیبت و رنج بود و شاهد مرگی پس از مرگی دیگر، پس از عشقی ناکام که ازدواج می کند دو پسر نوزادش را از دست می دهد و دیگر از او پسری نمی ماند اما در عوض فرزندی از عصر خود بر جای می گذارد که چکیده ی تاریخ و آئینه ی شکست ها و پیروزی ها و اندیشه ها و باور های اوست، فرزندی که از خون دل و لحظه لحظه ی زندگیش مایه گرفته است که یادگار و میراثی بزرگ در تاریخ ادبیات ترکمن است.وفات وی به سال 1790 میلادی رخ داد.آرامگاه مختومقلی در ایران در روستای آقا توقای از توابع شهرستان گنبد کاووس است.

تیلیم خان - «سلطان الشعرای عراق عجم» و «دده تیلیم خان» لقبی ایله آنیلان حکیم تیلیم خان، ساوه شهری‌نین تورک دیلینده یازیب یارادان شاعیرلریندن دیر. تیلیم خان ساوه، آوج، همدان، زنگان، قزوین، اراک، قم، بوئین زهرا، تاکستان تورک‌لری آراسیندا تانینمیش شاعیردیر. قومدان قزوینه کؤچ ـ قون ائدن شاهسئون‌لر و ایران گونئی‌لرینده یاشایان قاشقای ائل‌لری آراسیندا دا تیلیم خانین شعرلری یایقین دیر و شاهسئون اوزان‌لاری آرتیق تیلیم خانین شعرلریندن اوخویارلار

1)     یاشام

2)     دیوان

3)     شعرلریندن اؤرنک

4)     قورولتای‌لار

5)     قورولتایا قاتیلانلار

6)     تیلیم خانین مزاری

7)     تیلیم خان گدیگی

8)     تیلیم خان حاقیندا یازیلان اثرلر

9)     تیلیم خان باغی

10)     تیلیم خان سککی‌سی

11)     تیلیم خانین افسانه‌وی سئوگیسی

12)     تیلیم خاندان ائتگی‌لنمیش شاعیرلر

13)     داستان‌لاری

14)     تیلیم خان و توفارقانلی شاعیر

15)     قایناق‌لار

یاشام

حکیم تیلیم خان ساوانین مزلقان چای منطقه‌سینده یئرلشن مره‌غئی کندینده آنادان اولموش و 1176هـ ق/1763میلادی-1246هـ ق/1831میلادی ایللری آراسیندا یاشامیشدیر. تیلیم خان اؤز شعرلرینده اؤزوندن "تورکمن تیلیم" عنوانیلا یاد ائدیر

دیوان

حکیم تیلیم خانین دیوانیندان چوخلو الیازمالار ساوا تورکلری‌نین اللرینده اولموشدور. مرحوم دکتر علی کمالی الیازمالار و بیاض‌لار اوستونده اوتوز ایل چالیشمیش و بیر مکمل دیوان ییغیشدیرمیشدیر آنجاق او نسخه‌نی چاپ ائتمه‌میشدن رحمته گئتدی. دکتر علی کمالی‌یه بو نسخه‌نی حاضیرلاماقدا میصیرقان‌لی اکبر خان رزاقی یاردیمچی اولموشدور. سون ایللرده تیلیم خانین کندلی‌سی اولان مره‌غئی‌لی مهندس اسدالله امیری جنابلاری طرفیندن حکیم تیلیم خان دیوانی عنوانیله بیرینجی جیلدی چاپ اولدو.

شعرلریندن اؤرنک

اؤلكه‌ميز عراق‌دير شهريميز ساوا
مزلقان چاييندان گؤتؤردؤم هاوا
عاشيقلار دردينه اِيلرم داوا
من طبيبم هندوستاندان گليرم

بيلن‌لر بيلسين‌لر من تيليم خانام
بيلميين‌لر بيلسين، گؤوهرم، كانام
مرغئی ساكينی، اصلی تؤركمانام
گزه‌گزه بو جهاندان گليرم

قورولتای‌لار

ایلده یایین تیر آیی‌نین سون هفته‌سی‌نین جوما گونونده، حکیم تیلیم خان آدینا قورولتای کئچیریلیر. بو قورولتایا ایران تورکلری مره‌غئی کندینده، حکیم تیلیم خانین مزاری اوسته، ییغیشیرلار و اونون خاطیره‌سینی عزیزله‌ییرلر. بو قورولتایلاردا تدقیقاتچی‌لار مقاله اوخویورلار، شاعیرلر یازدیقلاری شعرلرینی اوخویورلار و اوزانلار قوپوز چالیرلار . حکیم تیلیم خان آدینا بو گونه کیمی ایراندا 7 قورولتای قورولوب کی تاریخ سیراسی ایله آشاغیدا قید اولونور:

۱- بیرینجی قورولتای۱۳۷۰ ینجی ایلده(گونش ایلی)مهر آیینین ۴ و ۵ ینده ساوانین مرغئی ، میسیرقان و بند امیر کندلرینده قورولوب.

۲- ایکینجی قورولتای ۱۳۷۱ ینجی ایلین شهریور آیینین ۲۶ و ۲۷ تاریخلرینده ساوانین مرغئی، یئل آباد و جوشقان کندلرینده قورولوب.

۳- اوچونجو قورولتای ۱۳۸۵ ینجی ایلین تیر آیینین ۳۰ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

۴- دوردونجو قورولتای ۱۳۸۶ ینجی ایلین تیر آیینین ۲۹ ـ وندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

5- بئشینجی قورولتای 1387 ـ نجی ایلین تیر آیینین 26 سیندا ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

6- آلتینجی قورولتای 1388ـ نجی ایلایلین تیر آیینین 25 ینده ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

7- یئددینجی قورولتای 1389 ـ نجو ایلین تیر آیینین 25 ینده (5 شعبان 1431 - 17 جولای 2010) ساوانین مرغئی کندینده قورولوب.

قورولتایا قاتیلانلار

بو قورولتایا بیر چوخ شهرلردن او جمله‌دن ساوه، قم، تهران، کرج، نووران و ... تیلیم خان سئون اینسانلار قاتیلمیش‌لار. بو تدقیقاتچی، تورکولوق، یازار، شاعیرلر بیر یا نئچه دؤنه بو قورولتایا قاتیلمیش‌لار. او جمله‌دن: دکتر جواد هیئت، دکتر غلامحسین بیگدلی، دکتر محمدتقی زهتابی، دکتر حسین محمدخانی (گونئیلی)، حجت الاسلام و المسلمین حجت الله ذاکر، والی گؤزه‌تن، صمد مرادی، اکبر آزاد، مهندس حسن راشدی، اسدالله مردانی رحیمی، براتعلی فتح‌اللهی، عاشیق علی رمضانی (گونش)، عاشیق مسیح الله رضایی، عاشیق تقی محیط، عاشیق حسین علی‌حسینی، عاشیق رضا گلزار، غلامرضا بهارلی، عاشیق علی ولدخانی، عاشیق نادر رنجبر، عاشیق رمضان باقی، بختیار فرخ، حاج علی سیفی،سید حیدر بیات، دکتر سیامک سلام‌زاده، ائلشن اوریادلی، سعید موغانلی، حیدر آقا خادملو، علی رحمتی، الیاس امیرحسینی، مهندس عسگر علیایی کلیان(یاشیل)، ابوالفضل پالیزبان (سلیم خان)، علی اسلامی، عبدالله جوان، علی رحمتی (شیدای خرقاني)، مهرعلی محمدی (چنلی)، محمد رزاقی، ...

تیلیم خانین مزاری

تیلیم خانین مزاری ائله آنادان اولدوغو مره‌غئی کندینده‌دیر. 1385/5/13 تاریخینده تیلیم خانین مزاری‌نین داشی دییشدیریلدی و 1388 ـ نجی ایلده اونون مزاری اوسته بیر آبیده تیکیلدی.

تیلیم خان گدیگی

تیلیم خان گدیگی ساوانین "مرغئی" و "سنگک" کندلرینین یاخینلیقلاریندا بیر گدیگین آدی دیر. بئله مشهوردور کی حکیم تیلیم خان بو گدیکده روحانی حالته چاتیب و تانرییا قوووشما جامی ایچیبدیر.

تیلیم خان حاقیندا یازیلان اثرلر

تیلیم خان حاققیندا یازیلان کیتابلار و مقاله‌لر:

1. تیلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی؛ یازانلار: پروفسور محمدتقی زهتابی و دوکتور علی کمالی، تبریز،‌ نشر اختر (چاپا حاضیرلایان دکتر زهتابی اثرلری‌نین نشر ائوی)، 1382 گونش ایلی، 167 صفحه. بو اثرین دیلی تورکجه‌دیر.

۲. حكيم تيليم خان ديواني-بيرينجي جيلد- نويد اسلام يايينلاري- قوم- اسدالله اميري- ۱۳۸۶

3. یادنامه حکیم تیلیم خان؛ حاضیرلایان مهندس اسدالله امیری، نويد اسلام- قم- ۱۳۸۷

تیلیم خان باغی

مره‌غئی کندینده ایلده خالق ییغیلیب و اورادا تیلیم خانین خاطیره‌سینی عزیزله‌دیک‌لری باغین آدی دیر.

تیلیم خان سککی‌سی

دکتر علی کمالی‌نین بند امير کندينده آدلانديرديغي بیر يئري. علی کمالی، تیلیم خانین بیرینجی قورولتاییندا بو یئری قورولتایا قاتیلان قوناقلارا گؤسترمیش‌دی.

تیلیم خانین افسانه‌وی سئوگیسی

تیلیم خانین آدینی افسانه‌لندیرن اونون دستانلی سئوگیسی‌دیر. تیلیم خانین سئودیگی مئهری خانیم آدیندا اؤز کندداشی بیر قیز ایمیش. او سئوگیلیسی ایزینده دوشوب شیرازا گئدیر. تیلیم شیراز سفرینده چوخلو اولای‌لارا اوغراییر. نهایت‌ده او مئهری‌نی شیرازدان قایتاریر و مره‌غئی‌یه دوغرو گتیریر آنجاق مره‌غئی‌یه واریر وارماماق‌لاریندا و ائولنیب ائولنمه‌مک‌لرینده اوزانلارین روایت‌لرینه گؤره اختلاف وار.

تیلیم خاندان ائتگی‌لنمیش شاعیرلر

قاشقایلی مأذون

تورکمان محمود

درویش بهروان

آشیق رضعلی

داستان‌لاری

حکیم تیلیم خانین شیراز سفری

تیلیم خان و توفارقانلی شاعیر

قایناق‌لار

تیلیم خان اثرلری اوزه‌رینده: یازان حسین محمدخانی گونئیلی، بو مقاله 1386 دا چاپ اولان حکیم تیلیم خان دیوانی‌نین مقدمه‌سینده صص11-31 چاپ اولموش.

تیلیم خان وئبلاگی

حکیم تیلیم خان وئبلاگی

آلقیش وئبلاگی